კვლევის შესახებ
აუტიზმისა და გონებრივი შეფერხების გენური პანელი არის მოლეკულურ-გენეტიკური კვლევა, რომელიც ერთდროულად აანალიზებს 100-ზე მეტ გენს, დაკავშირებულს აუტიზმის სპექტრის აშლილობასთან (ASD - Autism Spectrum Disorder) და გონებრივ შეფერხებასთან (ID - Intellectual Disability).
ASD და ID არის ნეიროგანვითარებითი აშლილობები, რომლებიც კლინიკურად და გენეტიკურად ჰეტეროგენულია. ID-ის გავრცელება ზოგად პოპულაციაში შეადგენს დაახლოებით 1-3%-ს. ASD-ის მქონე პაციენტთა 70%-ს ასევე აღენიშნება ID, ხოლო ID-ის მქონე პაციენტთა 40%-ს - ASD.
დაავადებების გენეტიკური საფუძველი ღრმად ჰეტეროგენულია - აღწერილია 2000-ზე მეტი გენი, რომლებიც მონაწილეობს სინაპსური პლასტიკურობის, ქრომატინის რემოდელირების, ტრანსკრიპციის რეგულაციისა და ცილების დეგრადაციის პროცესებში. ტრადიციული, ცალკეული გენების კვლევის ნაცვლად, ერთდროული პანელური სეკვენირება იძლევა უფრო მაღალი დიაგნოსტიკური ეფექტურობის (17-27%) საშუალებას.
პანელი მოიცავს ისეთ ცნობილ სინდრომულ და არასინდრომულ ID/ASD-სთან დაკავშირებულ გენებს, როგორიცაა MECP2 (რეტის სინდრომი), CDKL5 (ადრეული ინფანტილური ეპილეფსიური ენცეფალოპათია), UBE3A (ანჯელმანის სინდრომი), TSC1/TSC2 (ტუბერკულოზური სკლეროზი), PTEN, SHANK3, FOXG1, CHD7 (CHARGE სინდრომი), KMT2A/KMT2D, ADNP, ANKRD11 (KBG სინდრომი), CREBBP/EP300 (რუბინშტეინ-ტეიბის სინდრომი), NF1 (ნეიროფიბრომატოზი), NSD1 (სოტოსის სინდრომი) და მრავალი სხვა. სრული გენების ჩამონათვალი მოცემულია მიმდებარე სვეტში.
რა შემთხვევაში უნდა ჩაიტაროთ კვლევა?
კვლევის ჩატარება რეკომენდებულია შემდეგ შემთხვევებში:
• დადგენილი ან ეჭვნეული აუტიზმის სპექტრის აშლილობა (ASD);
• უცნობი ეტიოლოგიის გონებრივი ჩამორჩენილობა (ID) მსუბუქიდან მძიმე ხარისხამდე;
• გლობალური განვითარების შეფერხება (GDD) ჩვილთა ან ბავშვთა ასაკში;
• სინდრომული ID (განვითარების შეფერხება, კრუნჩხვები, თანდაყოლილი მალფორმაციები, დისმორფული ნიშნები, მიკროცეფალია ან მაკროცეფალია);
• ეპილეფსია, განსაკუთრებით ადრეული დაწყების, რეზისტენტული ან ენცეფალოპათიის ფონზე;
• უცნობი ეტიოლოგიის რეგრესია განვითარებაში;
• ცხადი კლინიკური სინდრომული ნიშნების არარსებობის ფონზე ID/ASD, სადაც ცალკეული გენების კვლევა (მაგ., MECP2, CDKL5) და მიკროარეი (CMA/aCGH) ნეგატიური იყო;
• წყვილის რეპროდუქციული დაგეგმვა და ოჯახური სკრინინგი უკვე დადგენილი მუტაციის შემთხვევაში;
• უცნობი ეტიოლოგიის ქცევის აშლილობა ID/ASD-ის ფონზე.
ინტერპრეტაცია
პათოგენური ვარიანტების გამოვლენა:
• პათოგენური ან სავარაუდოდ პათოგენური ვარიანტის გამოვლენა რომელიმე პანელის გენში ადგენს კონკრეტულ მოლეკულურ დიაგნოზს - შესაძლოა შეესაბამებოდეს კონკრეტულ სინდრომს (მაგ., რეტის, ანგელმანის, სოტოსის) ან წარმოადგენდეს არასინდრომული გონებრივი ჩამორჩენილობის / აუტიზმის სპექტრის აშლილობის (ID/ASD) მიზეზს;
• მემკვიდრეობის ტიპი - გამოვლენილი ვარიანტის მიხედვით, დაავადება შესაძლოა იყოს აუტოსომურ-დომინანტური, აუტოსომურ-რეცესიული, X-შეჭიდული ან, ხშირად, დე ნოვო (de novo - ახლად წარმოქმნილი მუტაცია, რომელიც არ არის მემკვიდრეობით მიღებული მშობლებისგან);
• გაურკვეველი მნიშვნელობის ვარიანტების (VUS) გამოვლენა მოითხოვს ინდივიდუალურ ინტერპრეტაციას - ხშირად აუცილებელია მშობლების ტესტირება (ტრიო (trio) ანალიზი) ვარიანტის დე ნოვო (de novo) თუ მემკვიდრეობითი წარმოშობის დასადგენად;
• პათოგენური ვარიანტების ვერგამოვლენა არ გამორიცხავს გენეტიკურ ეტიოლოგიას - შესაძლოა საჭირო გახდეს გაფართოებული პანელი, მთელი ეგზომის ან გენომის სეკვენირება (WES / WGS), ან სპეციფიკური ტესტები (მყიფე X ქრომოსომის სინდრომი (Fragile X), კარიოტიპი, ქრომოსომული მიკრომასივის ანალიზი (CMA));
• ლიმიტაციები - პანელი ძირითადად აღრიცხავს ერთეული ნუკლეოტიდის ვარიანტებს და მცირე ინდელებს; დიდი დელექცია/დუპლიკაცია და მოზაიციზმი შესაძლოა ვერ გამოვლინდეს ან საჭიროებდეს დამატებით მეთოდებს.
მოლეკულურ-გენეტიკური კვლევის შედეგი უნდა შეფასდეს კომპლექსურად: კლინიკური სურათი (განვითარების პროფილი, დისმორფული ნიშნები, კრუნჩხვები, ქცევის თავისებურებები), ოჯახური ანამნეზი, ნეიროვიზუალიზაცია (მაგნიტურ-რეზონანსული გამოსახულება (MRI)), ელექტროენცეფალოგრაფია (EEG), აუდიოლოგიური და ოფთალმოლოგიური კვლევები, აგრეთვე მეტაბოლური სკრინინგი. დადგენილი მოლეკულური დიაგნოზი უზრუნველყოფს ინდივიდუალურ პროგნოზირებას, სამედიცინო მართვის სპეციფიკურ რეკომენდაციებს, კრუნჩხვების, თანდაყოლილი ანომალიების და კომორბიდობის მონიტორინგის სქემას, აგრეთვე ოჯახის სხვა წევრებისთვის რისკის შეფასებას.
ლაბორატორიული კვლევის შედეგები ყოველთვის უნდა შეფასდეს ექიმის მიერ პაციენტის სამედიცინო ისტორიასთან (ანამნეზურ მონაცემებთან) და სხვა გამოკვლევების შედეგებთან ერთად.
კვლევასთან ერთად ასევე ხშირად იტარებენ შემდეგ გამოკვლევებს:
პანელი მოიცავს შემდეგ გენებს: ADNP, AHDC1, ANKRD11, ARID1A, ARID1B, ASXL1, ASXL3, ATRX, AUTS2, CACNA1A, CACNA1E, CASK, CDKL5, CHD2, CHD7, CHD8, CLCN4, CREBBP, CSNK2A1, CTCF, CTNNB1, DDX3X, DHCR7, DNMT3A, DYNC1H1, DYRK1A, EFTUD2, EHMT1, EP300, FOXG1, FOXP1, GATAD2B, GNAO1, GPC3, GRIA3, GRIN1, GRIN2B, HUWE1, IL1RAPL1, IQSEC2, ITPR1, KAT6A, KAT6B, KCNB1, KDM5C, KDM6A, KIAA2022 (NEXMIF), KIF1A, KMT2A (MLL), KMT2D, MAP2K1, MBD5, MECP2, MED12, MED13L, MEF2C, MTOR, MYT1L, NALCN, NF1, NR2F1, NRXN1, NSD1, OPHN1, PACS1, PLA2G6, POGZ, PPP2R5D, PQBP1, PTCHD1, PTEN, PTPN11, PURA, RAI1, RIT1, RPS6KA3, SATB2, SCN1A, SCN2A, SCN8A, SETBP1, SETD5, SHANK3, SLC6A1, SLC6A8, SLC9A6, SMARCA2, SMARCA4, SMC1A, SOS1, STXBP1, SYNGAP1, TBL1XR1, TCF4, TRIO, TSC1, TSC2, UBE3A, USP9X, WAC, WDR45, ZC4H2, ZEB2
როგორ მოვემზადოთ კვლევისთვის?
• კვლევისთვის სპეციალური მომზადება არ არის საჭირო.
მასალის ტიპი
კვლევის შესრულების დრო
ქვეყანა
ავტორი და წყარო
გამოყენებული წყაროები:
• ncbi.nlm.nih.gov - Autism/ID Panel (GTR)
• medlineplus.gov - Autism spectrum disorder
• ნინო ღულათავა - სამედიცინო დირექტორი;
• ნინო მურადაშვილი - ჰემატოლოგიის, ბიოქიმიის და იმუნოლოგიის მიმართულების ხელმძღვანელი;
• ლევან არჯევანიძე - კომერციული დირექტორი.
