კვლევის შესახებ
ATP7B გენის სეკვენირება და დელეცია/დუპლიკაცია ფართო ანალიზი არის მოლეკულურ-გენეტიკური კვლევა, რომელიც გამოიყენება ვილსონის დაავადების (Wilson Disease) დიაგნოსტიკისთვის.
ვილსონის დაავადება არის იშვიათი, აუტოსომურ-რეცესიული მემკვიდრეობითი დარღვევა სპილენძის მეტაბოლიზმისა, გამოწვეული ATP7B გენის ბიალელური მუტაციებით. ATP7B გენი კოდირებს სპილენძის გადამტანი ATP-აზის მოლეკულას, რომელიც აუცილებელია ჰეპატოციტებში სპილენძის ცერულოპლაზმინთან შეერთებისა და ნაღვლის სისტემით მისი ორგანიზმიდან გამოყოფისთვის.
ფერმენტის დისფუნქციის შედეგად, სპილენძი პათოლოგიური რაოდენობით გროვდება ღვიძლში, ტვინში (განსაკუთრებით ბაზალურ განგლიაებში), თვალის რქოვანაში (კაიზერ-ფლაისერის რგოლი), თირკმლებში და სხვა ორგანოებში, რაც იწვევს პროგრესირებადი ორგანოთა დაზიანებას.
დაავადება კლინიკურად ძალიან ჰეტეროგენულია: ვლინდება ღვიძლის დაავადებით (მწვავე ან ქრონიკული ჰეპატიტი, ციროზი, ღვიძლის უკმარისობა), ნევროლოგიური სიმპტომებით (ტრემორი, დისტონია, დიზართრია, პარკინსონიზმი, ატაქსია), ფსიქიატრიული სიმპტომებით (დეპრესია, ფსიქოზი, ქცევის ცვლილება) და ოფთალმოლოგიური ნიშნებით (კაიზერ-ფლაისერის რგოლი). დაავადება ჩვეულებრივ ვლინდება 5-35 წლის ასაკში.
ATP7B გენში აღწერილია 300-ზე მეტი პათოგენური ვარიანტი. ევროპულ პოპულაციაში ხშირია H1069Q მუტაცია, ხოლო აზიურ პოპულაციაში - R778L მუტაცია. სეკვენირება ავლენს პათოგენური ვარიანტების დაახლოებით 98%-ს, ხოლო დელეცია/დუპლიკაცია ანალიზი ავსებს კვლევის მგრძნობელობას.
მოლეკულურ-გენეტიკური კვლევა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ შემთხვევებში, სადაც ბიოქიმიური მარკერები (ცერულოპლაზმინი, სპილენძი შარდში) დიაგნოზისთვის არასაკმარისია, აგრეთვე ოჯახური სკრინინგისთვის და ადრეული, პრეკლინიკური სტადიის იდენტიფიცირებისთვის - რაც კრიტიკულია, რადგან ვილსონის დაავადება ნაწილობრივ განკურნებადია სპილენძის მოცილების თერაპიით (ქელატიური თერაპია, თუთიის თერაპია).
რა შემთხვევაში უნდა ჩაიტაროთ კვლევა?
კვლევის ჩატარება რეკომენდებულია შემდეგ შემთხვევებში:
• უცნობი ეტიოლოგიის ღვიძლის დაავადება (მწვავე ან ქრონიკული ჰეპატიტი, ციროზი, ღვიძლის უკმარისობა) ბავშვთა ან ახალგაზრდა მოზრდილთა ასაკში;
• ცერულოპლაზმინის დაბალი დონე სისხლში;
• სპილენძის მომატებული ექსკრეცია შარდში (24-საათიან);
• კაიზერ-ფლაისერის რგოლის გამოვლენა თვალის ნაპრალიან ლამპისმიერ გამოკვლევაზე;
• უცნობი ეტიოლოგიის ნევროლოგიური სიმპტომები ახალგაზრდა მოზრდილებში (ტრემორი, დისტონია, დიზართრია, პარკინსონიზმი, ატაქსია);
• არაფსიქოტიური თუ ფსიქოტიური ფსიქიატრიული სიმპტომები ღვიძლის დისფუნქციასთან ერთად;
• დაავადების მოლეკულური დადასტურება ცნობილი ბიოქიმიური მარკერების ფონზე;
• ცნობილი ვილსონის დაავადებით პაციენტის პირველი ხარისხის ნათესავების სკრინინგი (ძმა, და, შვილი);
• წყვილის რეპროდუქციული დაგეგმვა და პრეიმპლანტაციური/პრენატალური დიაგნოსტიკა;
• ჰემოლიზური ანემია არაცნობილი ეტიოლოგიით, განსაკუთრებით ღვიძლის ცვლილებებთან ერთად.
ინტერპრეტაცია
პათოგენური ვარიანტების გამოვლენა:
• ორი პათოგენური ვარიანტის გამოვლენა ATP7B გენში (ჰომოზიგოტული ან კომპაუნდ ჰეტეროზიგოტული მდგომარეობა) ადასტურებს ვილსონის დაავადების დიაგნოზს;
• ერთი პათოგენური ვარიანტის გამოვლენა მიუთითებს ჰეტეროზიგოტულ მატარებლობაზე - მატარებლები ჩვეულებრივ ასიმპტომურები არიან, თუმცა შესაძლოა ჰქონდეთ ცერულოპლაზმინის მცირედი კლება ან სუბკლინიკური ცვლილებები;
• დელექციის/დუპლიკაციის ანალიზი აუცილებელია, თუ სეკვენირებით არ გამოვლინდა ორი პათოგენური ვარიანტი კლინიკურად სავარაუდო შემთხვევებში;
• გენოტიპ-ფენოტიპური კორელაცია - მძიმე, ცილის სტრუქტურის დამრღვევი (ტრუნკირებადი) მუტაციები ასოცირდება უფრო დაბალ ცერულოპლაზმინთან, უფრო ადრეულ დაავადების დაწყებასთან და, პოტენციურად, უფრო არასახარბიელო პროგნოზთან, ვიდრე მისენს-მუტაციები;
• გაურკვეველი მნიშვნელობის ვარიანტების (VUS) გამოვლენა მოითხოვს კომპლექსურ ინტერპრეტაციას ბიოქიმიური მარკერების (ცერულოპლაზმინი, სპილენძის დღე-ღამის შარდში გამოყოფა (24-საათიანი შარდის სპილენძი)), კლინიკური სურათისა და ფერიზის სკორის (Ferenczi score / Leipzig score) გათვალისწინებით.
შედეგი უნდა შეფასდეს კომპლექსურად: ცერულოპლაზმინის დონე სისხლში, სპილენძის კონცენტრაცია სისხლში და 24-საათიან შარდში, ღვიძლის ფუნქციური სინჯები, ოფთალმოლოგიური გამოკვლევა (კაიზერ-ფლაიშერის რგოლი), ტვინის მაგნიტურ-რეზონანსული გამოსახულების (MRI) და ღვიძლის ბიოფსია (საჭიროებისამებრ). ვილსონის დაავადება ერთ-ერთი კურაბელური (განკურნებადი / სამკურნალოდ ეფექტიანი) ნეიროდეგენერაციული დაავადებაა, რომელიც ეფექტიანად იმართება (მედიკამენტური თერაპიით: D-პენიცილამინი, ტრიენტინი, თუთიის პრეპარატები), ამიტომ ადრეული დიაგნოზი მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს პროგნოზს.
ლაბორატორიული კვლევის შედეგები ყოველთვის უნდა შეფასდეს ექიმის მიერ პაციენტის სამედიცინო ისტორიასთან (ანამნეზურ მონაცემებთან) და სხვა გამოკვლევების შედეგებთან ერთად.
კვლევასთან ერთად ასევე ხშირად იტარებენ შემდეგ გამოკვლევებს:
• სპილენძის განსაზღვრა სისხლში (Copper);
• სპილენძის განსაზღვრა 24-საათიან შარდში (Copper, 24h Urine);
• ცერულოპლაზმინის განსაზღვრა სისხლში (Ceruloplasmin);
• ღვიძლის ფუნქციური სინჯები (ALT, AST, GGT, ALP, TBIL, DBIL);
• საერთო ცილის განსაზღვრა სისხლის შრატში (TP);
• ალბუმინის განსაზღვრა სისხლის შრატში (ALB);
• პროთრომბინის დრო და INR (PT/INR);
• სისხლის საერთო ანალიზი, ედს (CBC+ESR);
• არაკონიუგირებული (არაპირდაპირი) ბილირუბინის განსაზღვრა სისხლის შრატში (IBIL);
• კონიუგირებული (პირდაპირი) ბილირუბინის განსაზღვრა სისხლის შრატში (DBIL);
როგორ მოვემზადოთ კვლევისთვის?
• კვლევისთვის სპეციალური მომზადება არ არის საჭირო.
მასალის ტიპი
კვლევის შესრულების დრო
ქვეყანა
ავტორი და წყარო
გამოყენებული წყაროები:
• ncbi.nlm.nih.gov - Wilson Disease (GeneReviews)
• medlineplus.gov - Wilson disease
• mayocliniclabs.com - Wilson Disease, ATP7B Full Gene Sequencing with Deletion/Duplication
• ნინო ღულათავა - სამედიცინო დირექტორი;
• ნინო მურადაშვილი - ჰემატოლოგიის, ბიოქიმიის და იმუნოლოგიის მიმართულების ხელმძღვანელი;
• ლევან არჯევანიძე - კომერციული დირექტორი.
