კვლევის შესახებ
FMR1 CGG განმეორებების პრენატალური ანალიზი (FMR1 CGG Repeat Analysis, Prenatal Diagnosis) არის მუცლადყოფნის პერიოდში ჩასატარებელი გენეტიკური კვლევა, რომელიც ნაყოფის მასალაში ზომავს FMR1 გენში CGG სამეულების (ტრიპლეტების) განმეორებათა რაოდენობას.
FMR1 გენი მდებარეობს X ქრომოსომაზე და აწარმოებს ცილას FMRP, რომელიც აუცილებელია ნერვული უჯრედების ნორმალური განვითარებისა და ურთიერთკავშირისთვის. ამ გენის დასაწყისში არსებობს მოკლე მონაკვეთი, სადაც CGG ასოთა თანმიმდევრობა მრავალჯერ მეორდება. როდესაც განმეორებათა რაოდენობა კრიტიკულ ზღვარს გადააჭარბებს, გენი „ითიშება“ და ცილის წარმოქმნა წყდება.
განმეორებათა რაოდენობის მიხედვით გამოიყოფა ოთხი დიაპაზონი:
• ნორმალური - დაახლოებით 5-44 განმეორება;
• შუალედური („ნაცრისფერი ზონა“) - დაახლოებით 45-54 განმეორება;
• პრემუტაცია (პრემუტაციური ვარიანტი) - დაახლოებით 55-200 განმეორება;
• სრული მუტაცია (სრული პათოგენური ვარიანტი) - 200-ზე მეტი განმეორება, რაც იწვევს მყიფე X-ის სინდრომს.
მყიფე X-ის სინდრომი ინტელექტუალური განვითარების შეფერხების ყველაზე ხშირი მემკვიდრული მიზეზია. ბიჭებში ის ჩვეულებრივ უფრო მძიმედ ვლინდება, ვიდრე გოგონებში.
პრენატალური ანალიზი ტარდება მაშინ, როდესაც დედა პრემუტაციის (პრემუტაციური ვარიანტის) ან სრული მუტაციის (სრული პათოგენური ვარიანტის) მატარებელია - რადგან დედიდან შვილზე გადაცემისას განმეორებათა რაოდენობა შეიძლება მკვეთრად გაიზარდოს და პრემუტაცია სრულ მუტაციად (პათოგენურ ვარიანტად) გადაიქცეს.
კვლევისთვის მასალა მიიღება ამნიოცენტეზით (ამნიონური სითხის აღება) ან ქორიონული ხაოების ბიოფსიით. ორივე პროცედურა ინვაზიურია და ტარდება მკაცრი ჩვენებით, გენეტიკური კონსულტირების (გენეტიკური კონსულტაციის) შემდეგ.
რა შემთხვევაში უნდა ჩაიტაროთ კვლევა?
კვლევის ჩატარება რეკომენდებულია შემდეგ შემთხვევებში:
• დედის დადასტურებული პრემუტაცია ან სრული მუტაცია FMR1 გენში;
• ოჯახში მყიფე X-ის სინდრომის დადასტურებული შემთხვევა;
• ოჯახში გაურკვეველი მიზეზის ინტელექტუალური განვითარების შეფერხების ან აუტიზმის სპექტრის აშლილობის შემთხვევები;
• ოჯახური ანამნეზი მყიფე X-თან ასოცირებულ ტრემორ/ატაქსიის სინდრომზე (FXTAS);
• ოჯახური ანამნეზი მყიფე X-თან ასოცირებულ საკვერცხის ნაადრევ უკმარისობაზე (FXPOI) ან ადრეულ მენოპაუზაზე;
• ორსულის მიერ ინფორმირებული გადაწყვეტილება ნაყოფის სტატუსის დაზუსტების შესახებ, გენეტიკური კონსულტირების შემდეგ;
• წინა ორსულობისას მყიფე X-ის სინდრომით დაავადებული ბავშვის დაბადება;
• სხვა ინვაზიური პრენატალური კვლევის (მაგ., კარიოტიპირების) პარალელურად, როდესაც ოჯახში ცნობილია FMR1 გენის ცვლილება.
ინტერპრეტაცია
შედეგი: განმეორებათა რაოდენობა ნორმის ფარგლებში:
ნაყოფის FMR1 გენში CGG განმეორებათა რაოდენობა ნორმალურ დიაპაზონშია. ეს პრაქტიკულად გამორიცხავს მყიფე X-ის სინდრომს ამ ნაყოფში. ალელი მდგრადია და შემდგომი თაობებისთვის რისკს არ ქმნის.
შედეგი: შუალედური („ნაცრისფერი“) ზონა:
განმეორებათა რაოდენობა ნორმასა და პრემუტაციურ ვარიანტს შორისაა. ბავშვს მყიფე X-ის სინდრომი არ განუვითარდება, თუმცა შემდგომი თაობებისთვის ალელის არასტაბილურობის მცირე ალბათობა არსებობს. საჭიროა გენეტიკური კონსულტაცია.
შედეგი: პრემუტაცია:
ნაყოფი პრემუტაციური ვარიანტის მატარებელია. მყიფე X-ის სინდრომი, როგორც წესი, არ ვითარდება, თუმცა სამომავლოდ ასეთ ადამიანებს აქვთ:
• ქალებში - საკვერცხის ნაადრევი უკმარისობის (FXPOI) და ადრეული მენოპაუზის მომატებული რისკი;
• მოზრდილ ასაკში (განსაკუთრებით მამაკაცებში) - მყიფე X-თან ასოცირებული ტრემორ/ატაქსიის სინდრომის (FXTAS) რისკი;
• ქალებში - შთამომავლობაში სრულ პათოგენურ ვარიანტად გადაქცევის მნიშვნელოვანი ალბათობა, რაც დამოკიდებულია განმეორებათა რაოდენობასა და AGG შემწყვეტების არსებობაზე.
შედეგი: სრული მუტაცია:
განმეორებათა რაოდენობა 200-ს აღემატება, რაც ადასტურებს მყიფე X-ის სინდრომს. კლინიკური გამოვლინების სიმძიმე დამოკიდებულია ნაყოფის სქესზე და გენის მეთილირების ხარისხზე:
• ბიჭებში - ჩვეულებრივ გამოხატულია ინტელექტუალური განვითარების შეფერხება, მეტყველების დარღვევა, ქცევითი თავისებურებები, ხშირად აუტიზმის სპექტრის ნიშნები;
• გოგონებში - გამოვლინება ხშირად უფრო მსუბუქი და ცვალებადია, რადგან მეორე, ჯანმრთელი X ქრომოსომა ნაწილობრივ ანაზღაურებს დეფექტს.
მნიშვნელოვანი შენიშვნები ინტერპრეტაციისთვის:
• სრული პათოგენური ვარიანტის შემთხვევაში ხშირად საჭიროა დამატებით მეთილირების ანალიზი, რომელიც აზუსტებს, რამდენად არის გენი „გამორთული“;
• შესაძლებელია მოზაიციზმი - როდესაც ნაყოფის უჯრედების ნაწილში პრემუტაციური ვარიანტია, ნაწილში კი სრული პათოგენური ვარიანტი; ეს ართულებს პროგნოზის ზუსტ განსაზღვრას;
• ქორიონული ხაოების ბიოფსიით მიღებულ მასალაში მეთილირების სურათი შესაძლოა ჯერ არ იყოს საბოლოოდ ჩამოყალიბებული, რის გამოც ზოგჯერ საჭიროა ამნიოცენტეზით დაზუსტება;
• ყოველთვის ტარდება დედისეული უჯრედებით კონტამინაციის შემოწმება, რათა გამოირიცხოს დედის დნმ-ის შერევა ნაყოფის ნიმუშში;
• შედეგი ვერ პროგნოზირებს ინტელექტუალური განვითარების ზუსტ დონეს - ის მხოლოდ დიაგნოზს ადგენს.
პრენატალური გენეტიკური კვლევის შედეგი ყოველთვის უნდა განიხილებოდეს გენეტიკური კონსულტაციის ფარგლებში, ოჯახისთვის სრული ინფორმაციის მიწოდებით.
ლაბორატორიული კვლევის შედეგები ყოველთვის უნდა შეფასდეს ექიმის მიერ პაციენტის სამედიცინო ისტორიასთან (ანამნეზურ მონაცემებთან) და სხვა გამოკვლევების შედეგებთან ერთად.
კვლევასთან ერთად ასევე ხშირად იტარებენ შემდეგ გამოკვლევებს:
• FMR1 CGG განმეორებების ანალიზი პერიფერიულ სისხლში (დედის და/ან ოჯახის წევრების მატარებლობის დადგენა);
• FMR1 გენის მეთილირების ანალიზი (Methylation Analysis / Southern Blot);
• დედისეული უჯრედებით კონტამინაციის ტესტი (Maternal Cell Contamination, QF-PCR);
• კარიოტიპირება ამნიოციტებში ან ქორიონული ხაოების უჯრედებში;
• ქრომოსომული მიკრომატრიცული ანალიზი (Chromosomal Microarray, aCGH);
• ფოლიკულომასტიმულირებელი ჰორმონის განსაზღვრა სისხლში (FSH);
• ანტიმიულერის ჰორმონის განსაზღვრა სისხლში (AMH);
• ესტრადიოლის განსაზღვრა სისხლში (E2);
• ალფაფეტოპროტეინის განსაზღვრა სისხლში (AFP);
• ორსულობასთან ასოცირებული სისხლის პლაზმის A პროტეინი (PAPP-A).
როგორ მოვემზადოთ კვლევისთვის?
• კვლევა ტარდება მხოლოდ ექიმის მკაცრი ჩვენებით და გენეტიკური კონსულტირების შემდეგ;
• მასალა მიიღება ინვაზიური პროცედურით - ამნიოცენტეზით ან ქორიონული ხაოების ბიოფსიით; პროცედურის ვადებს განსაზღვრავს მეან-გინეკოლოგი (ქორიონული ხაოების ბიოფსია ჩვეულებრივ ორსულობის 11-14 კვირაზე, ამნიოცენტეზი - 15 კვირის შემდეგ).
მასალის ტიპი
კვლევის შესრულების დრო
ქვეყანა
ავტორი და წყარო
გამოყენებული წყაროები:
• medlineplus.gov - Fragile X syndrome
• mayocliniclabs.com - Fragile X Syndrome, Molecular Analysis
• ნინო ღულათავა - სამედიცინო დირექტორი;
• ნინო მურადაშვილი - ჰემატოლოგიის, ბიოქიმიის და იმუნოლოგიის მიმართულების ხელმძღვანელი;
• ლევან არჯევანიძე - კომერციული დირექტორი.