კვლევის შესახებ
ადრენოკორტიკოტროპული ჰორმონი (ACTH, აგრეთვე ცნობილი როგორც კორტიკოტროპინი) არის ადენოჰიპოფიზის მიერ გამომუშავებული ჰორმონი. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზ-თირკმელზედა ჯირკვლის (HPA) ღერძის რეგულაციაში.
ACTH-ის სეკრეციას სტიმულირებს ჰიპოთალამუსის მიერ წარმოებული კორტიკოტროპინის გამომათავისუფლებელი ჰორმონი (CRH). თავის მხრივ, ACTH ასტიმულირებს თირკმელზედა ჯირკვლის ქერქს კორტიზოლის სინთეზისთვის. კორტიზოლი მონაწილეობს ცილების, ცხიმებისა და ნახშირწყლების მეტაბოლიზმში, არტერიული წნევის შენარჩუნებაში, იმუნური სისტემის რეგულირებასა და სტრესზე ორგანიზმის ადაპტაციაში.
ACTH-ისა და კორტიზოლის გამოყოფა ექვემდებარება ცირკადულ რიტმს - მათი დონე ყველაზე მაღალია დილის საათებში (06:00-08:00 სთ), ხოლო ყველაზე დაბალი - საღამოს (18:00-23:00 სთ).
ჰორმონებს შორის უარყოფითი უკუკავშირის მექანიზმი არსებობს - კორტიზოლის დონის მატებისას ACTH-ის სეკრეცია იკლებს და პირიქით. შესაბამისად, ACTH-ის ანალიზი ფასდება კორტიზოლთან ერთად HPA-ღერძის პათოლოგიების დიაგნოსტიკისთვის - განსაკუთრებით კუშინგის სინდრომისა და ადისონის დაავადების დიფერენციალური დიაგნოსტიკისთვის.
რა შემთხვევაში უნდა ჩაიტაროთ კვლევა?
კვლევის ჩატარება რეკომენდებულია:
კუშინგის სინდრომის (კორტიზოლის ჭარბი წარმოება) ეჭვისას, თუ აღინიშნება:
• წონის მკვეთრი მატება - განსაკუთრებით სახის („მთვარისებური“ სახე), კისრისა და მუცლის არეში;
• ცენტრალური სიმსუქნე გამხდარი ხელ-ფეხის ფონზე;
• კანის გათხელება, ადვილი ჰემატომის წარმოქმნა;
• იისფერი სტრიები (კანის ხაზები) მუცელზე, მკლავებსა და ბარძაყებზე;
• კუნთების სისუსტე (განსაკუთრებით პროქსიმალური);
• არტერიული ჰიპერტენზია;
• ჰიპერგლიკემია, შაქრიანი დიაბეტი;
• ოსტეოპოროზი;
• ქალებში - მენსტრუალური ციკლის დარღვევა, ცხვირ-პირზე და სახეზე თმის ჭარბი ზრდა (ჰირსუტიზმი);
• დეპრესია, განწყობის ცვლილება, კოგნიტური დარღვევა.
ადისონის დაავადების (პირველადი თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობა) ეჭვისას, თუ აღინიშნება:
• ქრონიკული ღრმა დაღლილობა და სისუსტე;
• წონაში კლება, უმადობა;
• კანის ჰიპერპიგმენტაცია (გამუქება, განსაკუთრებით პირის ღრუს ლორწოვანზე, კანის ნაოჭებსა და ნაიარევებზე);
• არტერიული ჰიპოტენზია, ორთოსტატული თავბრუსხვევა;
• გულისრევა, ღებინება, მუცლის ტკივილი;
• მარილი/ცხარე საკვებზე გაზრდილი მიდრეკილება;
• ჰიპოგლიკემია, ჰიპონატრემია, ჰიპერკალემია.
ასევე:
• ჰიპოფიზის სიმსივნის ან ფუნქციური დარღვევის ეჭვისას;
• ჰიპოპიტუიტარიზმის (ჰიპოფიზის უკმარისობის) დიაგნოსტიკისას;
• კუშინგის სინდრომის ეტიოლოგიის (ჰიპოფიზური vs ექტოპური) დიფერენცირებისას;
• თავის ტვინის ან ფილტვის სიმსივნური წარმონაქმნებისას - ექტოპური ACTH-ის წარმოქმნის სკრინინგი;
• ხანგრძლივი კორტიკოსტეროიდული თერაპიის შეჩერების შემდეგ HPA-ღერძის ფუნქციის შესაფასებლად;
• ნელსონის სინდრომის (ბილატერალური ადრენალექტომიის შემდეგ) დიაგნოსტიკისას.
ინტერპრეტაცია
ACTH-ის ინტერპრეტაცია ყოველთვის უნდა მოხდეს კორტიზოლის დონესთან ერთად - მხოლოდ ერთი ჰორმონის გაზომვა არასაკმარისია მდგომარეობის სრული შეფასებისთვის.
ACTH-ის მომატება (კორტიზოლის ერთდროული დონის გათვალისწინებით) აღინიშნება შემდეგ შემთხვევებში:
• ACTH↑ + კორტიზოლი↑ - კუშინგის დაავადება (ჰიპოფიზის ACTH-ის გამომმუშავებელი ადენომა);
• ACTH↑↑ + კორტიზოლი↑ - ექტოპიური ACTH-ის სინდრომი (ფილტვის წვრილუჯრედოვანი კიბო, კარცინოიდული სიმსივნე ან სხვა ექსტრაჰიპოფიზური ნეოპლაზია, რომელიც გამოიმუშავებს ACTH-ს);
• ACTH↑ + კორტიზოლი↓ - პირველადი თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობა (ადისონის დაავადება) - თირკმელზედა ჯირკვალი ვერ პასუხობს ACTH-ის სიგნალზე;
• თანდაყოლილი თირკმელზედა ჯირკვლის ჰიპერპლაზია (CAH) - გენეტიკური მდგომარეობა;
• ნელსონის სინდრომი - ჰიპოფიზის სიმსივნის გადიდება ორმხრივი ადრენალექტომიის შემდეგ;
• მძიმე სტრესი, კრიტიკული მდგომარეობა, ჰოსპიტალიზაცია.
ACTH-ის კლება აღინიშნება შემდეგ შემთხვევებში:
• ACTH↓ + კორტიზოლი↑ - თირკმელზედა ჯირკვლის ადენომა ან კარცინომა (კორტიზოლის ავტონომიური წარმოება); ეგზოგენური სტეროიდული მკურნალობა;
• ACTH↓ + კორტიზოლი↓ - მეორადი თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობა (ჰიპოპიტუიტარიზმი, ჰიპოფიზის სიმსივნე ან დაზიანება, შეჰანის სინდრომი);
• ხანგრძლივი ეგზოგენური კორტიკოსტეროიდული მკურნალობის შემდეგ - HPA-ღერძის სუპრესია;
• ჰიპოთალამური დარღვევები - ცენტრალური HPA-ღერძის უკმარისობა.
ACTH-ის ტესტის ინტერპრეტაცია რთულია იმის გამო, რომ ჰორმონი ცირკადიულ რიტმს ექვემდებარება და გამოიყოფა პულსურად - მისი დონე შესაძლოა საკმაოდ შეიცვალოს მცირე დროშიც კი. ხშირად საჭიროა მრავალჯერადი გამოკვლევა და დამატებითი ტესტები (CRH-სტიმულაციის ტესტი, ACTH-სტიმულაციის ტესტი, დექსამეტაზონის სუპრესიის ტესტი) დიაგნოზის დასადასტურებლად.
ბიოტინის (ვიტამინი B7/H) მიღების ფონზე შესაძლოა გამოვლინდეს ცრუ-დაბალი ან ცრუ-მაღალი მაჩვენებლები (ანალიზური ინტერფერენცია) - რეკომენდებულია ბიოტინის მიღება შეჩერდეს კვლევამდე მინიმუმ 72 საათით ადრე.
ლაბორატორიული კვლევის შედეგები ყოველთვის უნდა შეფასდეს ექიმის მიერ პაციენტის სამედიცინო ისტორიასთან და სხვა გამოკვლევებთან ერთად.
კვლევასთან ერთად ასევე ხშირად იტარებენ შემდეგ გამოკვლევებს:
• კორტიზოლის განსაზღვრა სისხლში (Cortisol);
• კორტიზოლის განსაზღვრა 24-საათიან შარდში (Cortisol, 24h Urine);
• თირეოტროპული ჰორმონის განსაზღვრა სისხლში (TSH);
• თიროქსინის თავისუფალი ფრაქციის განსაზღვრა სისხლში (FT4);
• პროლაქტინის განსაზღვრა სისხლში (PRL);
• ფოლიკულომასტიმულირებელი ჰორმონის განსაზღვრა სისხლში (FSH);
• მალუთეინიზებელი ჰორმონის განსაზღვრა სისხლში (LH);
• ესტრადიოლის განსაზღვრა სისხლში (E2);
• ტესტოსტერონის განსაზღვრა სისხლში (Testosterone);
• სომატოტროპული ჰორმონი (GH/STH);
• სომატომედინ C, IGF-1-ის განსაზღვრა სისხლში;
• ელექტროლიტების კონცენტრაციის განსაზღვრა სისხლში (Na⁺, K⁺, Ca²⁺, Cl⁻);
როგორ მოვემზადოთ კვლევისთვის?
რეკომენდებულია უზმოდ ყოფნა - ბოლო 12 საათის განმავლობაში არ მიიღოთ საჭმელი და სასმელი (მათ შორის: ალკოჰოლი, გაზიანი სასმელი, ყავა, წყალი), არ მოიხმაროთ საღეჭი რეზინი და თამბაქო.
მასალის ტიპი
კვლევის შესრულების დრო
ქვეყანა
ავტორი და წყარო
გამოყენებული წყაროები:
• medlineplus.gov - Adrenocorticotropic Hormone (ACTH)
• my.clevelandclinic.org - Adrenocorticotropic Hormone (ACTH)
• mayocliniclabs.com - Adrenocorticotropic Hormone, Plasma
• ნინო ღულათავა - სამედიცინო დირექტორი;
• ნინო მურადაშვილი - ჰემატოლოგიის, ბიოქიმიის და იმუნოლოგიის მიმართულების ხელმძღვანელი;
• ლევან არჯევანიძე - კომერციული დირექტორი.
