AML - NPM1 მუტაციის გენეტიკური კვლევა (Nucleophosmin 1 / NPM1 Mutation Analysis in Acute Myeloid Leukemia) არის მოლეკულური კვლევა, რომელიც მწვავე მიელოიდური ლეიკემიის (AML) მქონე პაციენტებში ავლენს NPM1 გენის პათოგენურ ვარიანტს (მუტაციას).

NPM1 (ნუკლეოფოსმინი) არის ცილა, რომელიც ნორმაში უჯრედის ბირთვში მდებარეობს და მონაწილეობს უჯრედის დაყოფისა და გენეტიკური მასალის სტაბილურობის რეგულირებაში. მუტაციის შემთხვევაში ცილა არასწორად გადაადგილდება ბირთვიდან ციტოპლაზმაში, რაც არღვევს უჯრედის ნორმალურ მომწიფებას და ხელს უწყობს ლეიკემიური უჯრედების უკონტროლო გამრავლებას.

NPM1 პათოგენური ვარიანტი (მუტაცია) მწვავე მიელოიდური ლეიკემიის ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი გენეტიკური ცვლილებაა და განსაკუთრებით ხშირად გვხვდება ნორმალური კარიოტიპის (ქრომოსომული აგებულების ცვლილების გარეშე) მქონე პაციენტებში. თანამედროვე კლასიფიკაციით ის ცალკე დიაგნოსტიკურ ქვეჯგუფს განსაზღვრავს.

NPM1 გენის პათოგენური ვარიანტი მნიშვნელოვანი პროგნოზული მარკერია: FLT3-ITD მუტაციის არარსებობის ფონზე ის ჩვეულებრივ დაკავშირებულია მკურნალობაზე კარგ პასუხთან და უფრო ხელსაყრელ პროგნოზთან.

გარდა დიაგნოსტიკური და პროგნოზული დანიშნულებისა, NPM1 პათოგენური ვარიანტი გამოიყენება როგორც ინდივიდუალური მარკერი მინიმალური ნარჩენი დაავადების (MRD - Measurable Residual Disease) მონიტორინგისთვის: მკურნალობის შემდეგ მუტანტური ტრანსკრიპტის შენარჩუნება ან ხელახალი მომატება რეციდივის ადრეული ნიშანია, ხშირად კლინიკურ გამოვლინებამდე რამდენიმე თვით ადრე.

APC გენური პანელი, MLPA მეთოდით (APC Gene Deletion/Duplication Analysis by MLPA) არის გენეტიკური კვლევა, რომელიც ავლენს APC გენის დიდ დანაკლისებს (დელეციებს) და გაორმაგებებს (დუპლიკაციებს) - ანუ გენის მთელი მონაკვეთების დაკარგვას ან გაორმაგებას.

MLPA (Multiplex Ligation-dependent Probe Amplification) არის მეთოდი, რომელიც ზომავს გენის თითოეული უბნის (ეგზონის / სტრუქტურული ერთეულის) ასლების რაოდენობას. ჩვეულებრივი სექვენირება კარგად ავლენს გენში წერტილოვან ცვლილებებს, მაგრამ ვერ ხედავს დიდ დანაკლისებს - სწორედ ამ ხარვეზს ავსებს MLPA.

APC არის სიმსივნის სუპრესორული (ჩამხშობი) გენი (გენი, რომელიც ხელს უშლის უჯრედების უკონტროლო გამრავლებას). მისი დაზიანება იწვევს ოჯახურ ადენომატოზურ პოლიპოზს (FAP) - მემკვიდრულ დაავადებას, რომლის დროსაც მსხვილ ნაწლავსა და სწორ ნაწლავში ასობით ან ათასობით პოლიპი ვითარდება. მკურნალობის გარეშე პოლიპების ავთვისებიან სიმსივნედ გადაქცევა პრაქტიკულად გარდაუვალია.

დაავადება მემკვიდრეობით გადაეცემა აუტოსომურ-დომინანტური გზით - დაავადებული მშობლის თითოეულ შვილს გენის მიღების 50%-იანი ალბათობა აქვს.

APC გენის დიდი დელეციები და დუპლიკაციები ოჯახური ადენომატოზური პოლიპოზის შემთხვევათა მცირე, მაგრამ მნიშვნელოვან ნაწილს განაპირობებს (განაპირობებენ) - ამიტომ MLPA რეკომენდებულია მაშინ, როდესაც კლინიკური სურათი FAP-ზე მიუთითებს, ხოლო სექვენირებამ მუტაცია (პათოგენური ვარიანტი) ვერ გამოავლინა.

BCR-ABL1 t(9;22) ტრანსლოკაციის (P190 და P210 იზოფორმების) გამოვლენა PCR მეთოდით (BCR::ABL1 Qualitative Detection by RT-PCR) არის მოლეკულური კვლევა, რომელიც ავლენს ფილადელფიის ქრომოსომას - ქრომოსომების 9-სა და 22-ს შორის მონაკვეთების ურთიერთგაცვლის (ტრანსლოკაციის) შედეგად წარმოქმნილ BCR::ABL1 ჰიბრიდულ გენს.

ამ ტრანსლოკაციის შედეგად წარმოიქმნება ცილა, რომელიც მუდმივად ჩართულ მდგომარეობაშია და უჯრედს განუწყვეტლივ აძლევს გამრავლების სიგნალს. სწორედ ეს არის ქრონიკული მიელოიდური ლეიკემიის (CML) მთავარი მიზეზი.

გენური რეარანჟირების (დამტვრევის წერტილის) მდებარეობის მიხედვით წარმოიქმნება სხვადასხვა ვარიანტი:

• P210 (e13a2 / e14a2, ე.წ. მახვილგონივრული / მაჟორული ვარიანტი) - დამახასიათებელია ქრონიკული მიელოიდური ლეიკემიისთვის;

• P190 (e1a2, ე.წ. მინორული ვარიანტი) - უფრო ხშირია ფილადელფია-დადებითი მწვავე ლიმფობლასტური ლეიკემიის (Ph+ ALL) დროს;

• P230 (e19a2) და სხვა იშვიათი ვარიანტი - გვხვდება ცალკეულ შემთხვევებში.

BCR::ABL1-ის გამოვლენა სისხლში ან ძვლის ტვინში ადასტურებს ქრონიკული მიელოიდური ლეიკემიის დიაგნოზს და განსაზღვრავს სამიზნე თერაპიის - თიროზინკინაზას ინჰიბიტორების - დანიშვნის საფუძველს.

თვისობრივი (კვალიფიკაციური / კვალიტატური) PCR ადგენს, არის თუ არა ჰიბრიდული გენი და რომელი ვარიანტია იგი. სწორედ ეს ინფორმაცია განსაზღვრავს, თუ რომელი რაოდენობრივი ტესტი გამოიყენება შემდგომში მკურნალობის მონიტორინგისთვის.

BRCA1/2 სიმსივნის შემაკავებელ ანუ სიმსივნის სუპრესორ გენებს მიეკუთვნებიან, რომლებიც დაკავშირებული არიან სარძევე ჯირკვლის, საკვერცხის, პანკრეასის და პროსტატის კიბოს განვითარების მაღალ რისკთან. BRCA1 ან BRCA2 გენის მუტაციის მქონე ქალბატონების დაახლოებით 60 %-ს სიცოცხლის განმავლობაში შესაძლოა განუვითარდეს სარძევე ჯირკვლის კიბო. BRCA1 გენის მუტაციის მატარებელი ქალების 39%-58%-ს სიცოცხლის განმავლობაში უვითარდება საკვერცხის კიბო, ხოლო BRCA2-ის მუტაციის დროს ეს რისკი 13%-29%-ს შეადგენს.

BRCA1/2 ტესტი, იკვლევს სიმსივნის სუპრესორი ანუ შემაკავებელი გენების BRCA1 და BRCA2 მუტაციებს, რათა შეფასდეს მემკვიდრეობითი კიბოს განვითარების რისკი და ასევე განისაზღვროს ძუძუს კიბოს მქონე პაციენტებში PARP ინჰიბიტორების ეფექტურობა. ტესტი შესაძლებელს ხდის დროულად იქნეს აღმოჩენილი ძუძუს, საკვერცხის, პანკრეასის ან პროსტატის კიბოსადმი მიდრეკილება და ასევე, ხელს უწყობს სიმსივნით დაავადებული პაციენტებისათვის პერსონალიზირებულ მკურნალობას დანიშვნა.

BRCA1/2 სიმსივნის შემაკავებელ ანუ სიმსივნის სუპრესორ გენებს მიეკუთვნებიან, რომლებიც დაკავშირებული არიან სარძევე ჯირკვლის, საკვერცხის, პანკრეასის და პროსტატის კიბოს განვითარების მაღალ რისკთან. BRCA1 ან BRCA2 გენის მუტაციის მქონე ქალბატონების დაახლოებით 60 %-ს სიცოცხლის განმავლობაში შესაძლოა განუვითარდეს სარძევე ჯირკვლის კიბო. BRCA1 გენის მუტაციის მატარებელი ქალების 39%-58%-ს სიცოცხლის განმავლობაში უვითარდება საკვერცხის კიბო, ხოლო BRCA2-ის მუტაციის დროს ეს რისკი 13%-29%-ს შეადგენს.

BRCA1/2 ტესტი, იკვლევს სიმსივნის სუპრესორი ანუ შემაკავებელი გენების BRCA1 და BRCA2 მუტაციებს, რათა შეფასდეს მემკვიდრეობითი კიბოს განვითარების რისკი და ასევე განისაზღვროს ძუძუს კიბოს მქონე პაციენტებში PARP ინჰიბიტორების ეფექტურობა. ტესტი შესაძლებელს ხდის დროულად იქნეს აღმოჩენილი ძუძუს, საკვერცხის, პანკრეასის ან პროსტატის კიბოსადმი მიდრეკილება და ასევე, ხელს უწყობს სიმსივნით დაავადებული პაციენტებისათვის პერსონალიზირებულ მკურნალობას დანიშვნა.

BTD - ბიოტინიდაზის დეფიციტის გენეტიკური გამოკვლევა (Biotinidase Deficiency, BTD Gene Analysis by NGS) არის მოლეკულურ-გენეტიკური კვლევა, რომელიც ახალი თაობის სექვენირების (NGS - Next-Generation Sequencing, თანამედროვე მეთოდი, რომელიც ერთდროულად კითხულობს გენის მთელ თანმიმდევრობას) მეთოდით იკვლევს BTD გენს და ავლენს იმ ცვლილებებს (პათოგენურ ვარიანტებს / მუტაციებს), რომლებიც იწვევს ბიოტინიდაზის დეფიციტს.

ბიოტინიდაზა არის ფერმენტი, რომელიც ორგანიზმს საშუალებას აძლევს, ხელახლა გამოიყენოს (რეციკლირება გაუკეთოს / გადაამუშაოს) ვიტამინი ბიოტინი - B ჯგუფის ვიტამინი, რომელიც აუცილებელია ცხიმების, ცილებისა და ნახშირწყლების მეტაბოლიზმისთვის (დასაშლელად). როდესაც ეს ფერმენტი არ მუშაობს, ორგანიზმში ვითარდება თავისუფალი ბიოტინის დეფიციტი და გროვდება ორგანიზმისთვის მავნე ნივთიერებები.

ბიოტინიდაზის დეფიციტი მემკვიდრეობით გადაეცემა აუტოსომურ-რეცესიული გზით - ანუ დაავადება ვითარდება მაშინ, როდესაც ბავშვი შეცვლილ გენს იღებს ორივე მშობლისგან. მშობლები, როგორც წესი, ჯანმრთელი მატარებლები არიან.

დაავადებას ორი ფორმა აქვს: მძიმე (პროფუნდული / ღრმა) დეფიციტი, როდესაც ფერმენტის აქტივობა ნორმის 10%-ზე ნაკლებია, და ნაწილობრივი დეფიციტი, როდესაც აქტივობა ნორმის 10-30%-ს შეადგენს. მკურნალობის გარეშე დაავადება იწვევს კრუნჩხვებს, კუნთების სისუსტეს, სუნთქვის დარღვევებს, სმენისა და მხედველობის დაქვეითებას, კანის გამონაყარსა და თმის ცვენას.

ბიოტინიდაზის დეფიციტი ერთ-ერთი იმ იშვიათ მემკვიდრულ დაავადებათაგანია, რომელიც სრულად იმართება ბიოტინის უწყვეტი მიღებით - ამიტომ დროული დიაგნოსტიკა გადამწყვეტია ბავშვის ნორმალური განვითარებისთვის.

გენეტიკური კვლევა ადასტურებს დიაგნოზს ფერმენტული (ბიოქიმიური) ტესტის შემდეგ, განსაზღვრავს დაავადების ფორმას, გამოიყენება ოჯახის წევრებში მატარებლობის დასადგენად და გენეტიკური კონსულტირებისთვის (გენეტიკური კონსულტაციისთვის).

HER2-ის (ERBB2) ამპლიფიკაციის განსაზღვრა in situ ჰიბრიდიზაციის (ISH) მეთოდით არის მოლეკულურ-პათოლოგიური კვლევა, რომელიც ქსოვილის სექციაში პირდაპირ ითვლის HER2 გენის ასლების რაოდენობას ნეოპლაზიურ უჯრედებში.

HER2 (ადამიანის ეპიდერმული ზრდის ფაქტორის რეცეპტორი 2) არის პროტოონკოგენი, რომელიც აკონტროლებს უჯრედის ზრდასა და გაყოფას. მისი გენური ამპლიფიკაცია იწვევს HER2 ცილის ჰიპერექსპრესიას უჯრედის ზედაპირზე, რაც ასტიმულირებს სიმსივნის აგრესიულ ზრდას. HER2-ის ამპლიფიკაცია ვლინდება ძუძუს კიბოს შემთხვევათა დაახლოებით 15%-ში, ასევე კუჭისა და გასტროეზოფაგური შესაყარის ადენოკარცინომების ნაწილში.

In situ ჰიბრიდიზაცია (ISH/FISH) გამოიყენება HER2 სტატუსის ვალიდაციისთვის მაშინ, როცა იმუნოჰისტოქიმიური (IHC) კვლევის შედეგი ორაზროვანია (2+). კვლევა კრიტიკულად მნიშვნელოვანია ანტი-HER2 სამიზნე თერაპიის (მაგ., ტრასტუზუმაბის) დანიშვნისთვის, რომელიც ეფექტიანია მხოლოდ HER2-დადებითი სიმსივნეების დროს.