C-რეაქტიული ცილა (CRP) არის ცილა, რომელიც სინთეზირდება ღვიძლში და მისი დონე სისხლში სწრაფად იმატებს ორგანიზმში ანთებითი პროცესის დროს. CRP წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე მგრძნობიარე ლაბორატორიულ მარკერს ანთების, ინფექციისა და ქსოვილთა დაზიანების შესაფასებლად.

CRP-ის პასუხი ხშირად წინ უსწრებს კლინიკურ სიმპტომებს და უფრო ადრეული და მეტად მგრძნობიარე მაჩვენებელია, ვიდრე ედს-ი (ერითროციტების დალექვის სიჩქარე).

ალანინამინოტრანსფერაზა (ALT, ცნობილი ასევე როგორც GPT - გლუტამატპირუვატტრანსფერაზა) არის ფერმენტი, რომელიც მონაწილეობს ამინომჟავების ცვლის რეაქციებში - კერძოდ, ალანინიდან ამინო ჯგუფის ალფა-კეტოგლუტარატზე გადატანაში.

ALT ძირითადად ღვიძლის უჯრედებში (ჰეპატოციტებში) გვხვდება, მცირე რაოდენობით - თირკმელებში, გულის კუნთსა და ჩონჩხის კუნთებში. ჰეპატოციტების დაზიანების შემთხვევაში ფერმენტი თავისუფლდება და სისხლში გადადის, რის გამოც სისხლში ALT-ის დონე იზრდება.

AST-სთან შედარებით, ALT გაცილებით უფრო სპეციფიკური მარკერია ღვიძლის დაზიანებისთვის, ვინაიდან მისი კონცენტრაცია ექსტრაჰეპატურ ქსოვილებში დაბალია. ამიტომ ALT-ის იზოლირებული მომატება თითქმის ყოველთვის მიუთითებს ჰეპატოცელულარული წარმოშობის პათოლოგიაზე.

ALT-ის მნიშვნელოვანი მატება ხშირად დაკავშირებულია მწვავე ვირუსულ , ტოქსიკურ ან მედიკამენტოზურ ჰეპატიტთან, ხოლო მსუბუქი მომატება - ქრონიკულ ღვიძლის დაავადებებთან, განსაკუთრებით არაალკოჰოლურ ცხიმოვან ღვიძლის დაავადებასთან (NAFLD).

ალბუმინი არის ცილა, რომელსაც ღვიძლი სინთეზირებს. ის სისხლის პლაზმის უმთავრესი ცილაა.

ალბუმინი ორგანიზმში რამდენიმე მნიშვნელოვან ფუნქციას ასრულებს:

• უზრუნველყოფს ონკოზურ წნევას, რაც ხელს უშლის სითხის ქსოვილებში გადასვლას - ამით არეგულირებს სისხლის მოცულობას და ხელს უწყობს შეშუპების თავიდან აცილებას;

• ტრანსპორტირებს მრავალ ნივთიერებას სისხლში - მათ შორის ჰორმონებს, ვიტამინებს, ბილირუბინს, კალციუმს და ზოგიერთ მედიკამენტს.

ალბუმინის განსაზღვრა სისხლის შრატში გამოიყენება ზოგადი ჯანმრთელობისა და ნუტრიციული სტატუსის შესაფასებლად, ასევე ღვიძლისა და თირკმლების ფუნქციის შესამოწმებლად. ალბუმინი ხშირად ფასდება ღვიძლის ფუნქციური სინჯებისა და საერთო ცილის კვლევის ფარგლებში.

ალბუმინ-კორეგირებული კალციუმი არის გამოთვლითი მაჩვენებელი, რომელიც სისხლში საერთო კალციუმის დონეს ასწორებს ალბუმინის – სისხლის ძირითადი ცილის – კონცენტრაციის გათვალისწინებით.

სისხლში კალციუმის დაახლოებით ნახევარი დაკავშირებულია ცილებთან (ძირითადად – ალბუმინთან), ხოლო დანარჩენი ნაწილი წარმოდგენილია თავისუფალი, ბიოლოგიურად აქტიური (იონიზებული) ფორმით. სტანდარტული ანალიზი ზომავს კალციუმის საერთო რაოდენობას – ცილებთან დაკავშირებულსა და თავისუფალს ერთად.

როდესაც ალბუმინის დონე დაბალია (ჰიპოალბუმინემია), საერთო კალციუმის მაჩვენებელი ცრუდ ქვეითდება, თუმცა ბიოლოგიურად აქტიური (იონიზებული) კალციუმის დონე შესაძლოა ნორმაში იყოს. ალბუმინ-კორეგირებული კალციუმი გამოითვლება სპეციალური ფორმულით და გვაძლევს კალციუმის უფრო რეალისტურ შეფასებას ალბუმინის დაბალი დონის ფონზე. ეს ხელს უწყობს ე.წ. „ცრუ ჰიპოკალციემიის“ ან „ცრუ ჰიპერკალციემიის“ მცდარი დიაგნოზის თავიდან აცილებას.

მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ კალციუმის სტატუსის ყველაზე ზუსტი შეფასების მეთოდად ითვლება იონიზებული კალციუმის უშუალო გაზომვა; ალბუმინ-კორეგირებული ფორმულა დამხმარე, მიახლოებითი მაჩვენებელია, რომელიც განსაკუთრებით ნაკლებად სანდოა თირკმლის ქრონიკული დაავადების მქონე პაციენტებში.

ალფა-ამილაზა (α-Amylase) ჰიდროლიზური ფერმენტია, რომელიც მიეკუთვნება გლიკოზიდ-ჰიდროლაზების ჯგუფს და მონაწილეობს ნახშირწყლების (კერძოდ, სახამებლის და გლიკოგენის) დაშლის პროცესში მარტივ შაქრებად. ადამიანის ორგანიზმში ალფა-ამილაზა წარმოიქმნება ძირითადად ორ ადგილას:

• პანკრეასული ამილაზა (P-Amylase) - გამოიყოფა პანკრეასიდან თორმეტგოჯა ნაწლავში და მონაწილეობს საჭმლის მონელებაში (დაახლოებით 40-50% საერთო ამილაზისა);

• სალივარული ამილაზა (S-isoenzyme) - გამოიყოფა სანერწყვე ჯირკვლებიდან და უზრუნველყოფს საკვების ნახშირწყლების დაშლას უკვე პირის ღრუში (დაახლოებით 50-60% საერთო ამილაზისა). - ეს ვაფშე ამოვიღოთ, არც ჩვენ ვაკეთებთ და მემგონი არც კეთდება სხვაგან.

მცირე რაოდენობით ამილაზა გამოიყოფა ასევე საკვერცხეებში, ფილტვებში, ცხიმოვან ქსოვილში, წვრილი ნაწლავის ლორწოვან გარსსა და ღვიძლში. ფიზიოლოგიურ პირობებში სისხლში ამილაზის დაბალი დონე ფიქსირდება, რომელიც სისხლიდან გამოიყოფა ძირითადად თირკმლების მეშვეობით.

პანკრეასის დაზიანების ან ანთების შემთხვევაში (პანკრეატიტი) ფერმენტი დიდი რაოდენობით გამოიყოფა სისხლში. სისხლში ალფა-ამილაზის დონე იწყებს მატებას მწვავე პანკრეატიტის დაწყებიდან 6-12 საათში, აღწევს პიკურ მნიშვნელობას 24-30 საათში და ბრუნდება ნორმაში 3-5 დღეში.

ამილაზა ლიპაზასთან ერთად პანკრეატიტის დიაგნოსტიკის ერთ-ერთი მთავარი ფერმენტული მარკერია, თუმცა ლიპაზა უფრო მგრძნობიარე და სპეციფიკური მაჩვენებელია.

ანტისტრეპტოლიზინ O (ASO) წარმოადგენს სტრეპტოლიზინ O-ს საწინააღმდეგო ანტისხეულებს, რომელიც სინთეზირდება A ჯგუფის სტრეპტოკოკის მიერ. კონცენტრაციის მატებას ადგილი აქვს სტრეპტოკოკური ინფექციიდან 1-3 კვირაში, პიკური მაჩვენებელი მიიღწევა 3-5 კვირაში და შემდეგ 6-12 თვის განმავლობაში უბრუნდება ნორმის მაჩვენებელს.

ასპარტატამინოტრანსფერაზა (AST/GOT, Aspartate Aminotransferase) არის ფერმენტი, რომელიც ძირითადად გვხვდება ღვიძლში, გულში, კუნთებში, თირკმელებში, პანკრეასსა და ერითროციტებში. ის მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ამინომჟავათა მეტაბოლიზმში და მონაწილეობს ენერგიის წარმოქმნის პროცესებში.

ნორმაში სისხლში AST-ის დაბალი დონე აღინიშნება. ქსოვილების დაზიანების ან ანთებითი პროცესების დროს ფერმენტი გამოიყოფა სისხლში, რის გამოც მისი დონე იმატებს. AST-ის ცვლილების ხარისხი დამოკიდებულია ქსოვილოვანი დაზიანების ხარისხსა და ვადებზე.

AST ხშირად განისაზღვრება ალანინამინოტრანსფერაზასთან (ALT) ერთად, ღვიძლის ფუნქციის შესაფასებლად. AST/ALT თანაფარდობა (de Ritis-ის კოეფიციენტი) ეხმარება ექიმს განასხვაოს ღვიძლის ან სხვა ორგანოს დაზიანება და დაადგინოს დაზიანების შესაძლო ხასიათი.

ბიკარბონატი (HCO₃⁻) არის უარყოფითად დამუხტული იონი (ანიონი) და ერთ-ერთი მთავარი ბუფერი, რომელიც სისხლში მჟავა-ტუტოვან წონასწორობას (pH) არეგულირებს. ბიკარბონატთან ერთად, ნახშირორჟანგი (CO₂) წარმოადგენს კარბონატ-ბიკარბონატული ბუფერული სისტემის მეორე ნაწილს, რომელიც განსაზღვრავს, რამდენად მჟავური ან ტუტოვანია სისხლი (ნორმის pH: 7.35-7.45).

ორგანიზმში ბიკარბონატის რეგულაცია ხდება ფილტვების (CO₂-ის გამოყოფა სუნთქვის გზით) და თირკმლების (ბიკარბონატის რეაბსორბცია და წყალბადის იონების ექსკრეცია) ერთობლივი მუშაობით. ბიკარბონატის ცვლილებები ძირითადად განპირობებულია მეტაბოლური დარღვევებით, ხოლო CO₂-ის ცვლილებები - რესპირატორული დარღვევებით.

სისხლში ბიკარბონატის რაოდენობრივი განსაზღვრა (ხშირად ერთობლივად მთლიან CO₂-თან) გამოიყენება მჟავა-ტუტოვანი დარღვევების - მეტაბოლური აციდოზის ან ალკალოზის - დიაგნოსტიკისა და მონიტორინგისთვის. ბიკარბონატის გაზომვა, როგორც წესი, შედის ელექტროლიტური პანელის შემადგენლობაში (Na⁺, K⁺, Cl⁻, HCO₃⁻) და გვაწვდის ანიონური ხვრელის (Anion Gap) გამოთვლის შესაძლებლობას.

მწვავე და კრიტიკული მდგომარეობების დროს მჟავა-ტუტოვანი ბალანსის სრულფასოვანი შესაფასებლად ბიკარბონატი ფასდება არტერიული სისხლის გაზებთან (BGA - pH, pCO₂, pO₂, ბაზის სიჭარბე) ერთად.

სისხლის pH, ასევე ჟანგბადისა და ნახშირორჟანგის პარციალური წნევის შეფასება გვაძლევს პაციენტის მდგომარეობის შეფასების შესაძლებლობას. ელექტროლიტური და მჟავა-ტუტოვანი დისბალანსი ხშირად შეიძლება მიუთითებდეს ბევრ მწვავე და ქრონიკულ დაავადებაზე. ამ მიზეზით ელექტროლიტური პანელი ხშირად გამოიყენება საავადმყოფოს რეანიმაციულ და გადაუდებელი თერაპიის განყოფილებებსა და სასწრაფო დახმარების პირობებში სწრაფი რეაგირებისათვის, მწვავე რესპირაციული თუ მეტაბოლური აციდოზისა და ალკალოზის გამოსავლენად

ელექტროლიტები ელექტრულად დამუხტული მინერალური ნივთიერებებია, რომლებიც აუცილებელია ნერვული იმპულსების გადაცემის, კუნთების შეკუმშვის, გულის რიტმისა და სითხის ბალანსის რეგულაციისთვის.

ამ კვლევით ძირითადად ფასდება:

ნატრიუმი (Na) - უზრუნველყოფს ნერვ-კუნთოვანი გადაცემის რეგულაციას და ორგანიზმში სითხის ბალანსის კონტროლს;

კალიუმი (K) - მნიშვნელოვანი კომპონენტია გულის კუნთის მუშაობისთვის, გავლენას ახდენს რიტმის ცვლილებებზე და უზრუნველყოფს ნერვული და კუნთოვანი ქსოვილის სწორ ფუნქციონირებას;

ქლორი (Cl) - ერთ-ერთი ძირითადი ინდიკატორია სითხისა და მჟავა-ტუტოვანი ბალანსის რეგულაციაში;

იონიზებული კალციუმი (Ca++) - გულის მუშაობის, ნერვული იმპულსების გადაცემისა და კუნთების შეკუმშვის მნიშვნელოვანი მაჩვენებელია.

სისხლის pH-ის, ასევე ჟანგბადისა და ნახშირორჟანგის პარციალური წნევის შეფასება გვაძლევს პაციენტის მდგომარეობის ობიექტურად შეფასების შესაძლებლობას.

ელექტროლიტური და მჟავა-ტუტოვანი დისბალანსი ხშირად მიუთითებს სხვადასხვა მწვავე და ქრონიკულ დაავადებაზე. ამ მიზეზით, ელექტროლიტური პანელი ფართოდ გამოიყენება საავადმყოფოს რეანიმაციულ და გადაუდებელი თერაპიის განყოფილებებში, ასევე სასწრაფო დახმარების პირობებში, სწრაფი რეაგირების მიზნით - მწვავე რესპირაციული ან მეტაბოლური აციდოზისა და ალკალოზის გამოსავლენად.

გამა-გლუტამილტრანსფერაზა (gamma-glutamyl transferase, GGT) არის ფერმენტი, რომელიც დიდი რაოდენობით გვხვდება ღვიძლისა და ნაღვლის სადინრების ეპითელიუმში, ნაკლები რაოდენობით კი - თირკმელებში, პანკრეასში, გულსა და ტვინში. ფერმენტი მონაწილეობს ამინომჟავების ტრანსპორტირებასა და გლუტათიონის (ორგანიზმის ერთ-ერთი მთავარი ანტიოქსიდანტი) მეტაბოლიზმში.

ღვიძლის უჯრედების ან ნაღვლის სადინრების დაზიანების შემთხვევაში GGT სისხლში გამოთავისუფლდება, ამიტომ მისი მაღალი დონე მიუთითებს ღვიძლის ან ბილიარული სისტემის პათოლოგიაზე. GGT ერთ-ერთი ყველაზე მგრძნობიარე მარკერია ქოლესტაზის (ნაღვლის გადინების შეფერხების) გამოსავლენად და უფრო ადრე იმატებს, ვიდრე სხვა ღვიძლის ფერმენტები.

ანალიზი ხშირად ინიშნება ერთობლივად ღვიძლის სხვა ფუნქციურ ტესტებთან (ALT, AST, ALP, ბილირუბინი). GGT-ს განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს მაშინ, როცა გაზრდილია ტუტე ფოსფატაზა (ALP) - GGT-ს მომატება ადასტურებს, რომ ALP-ს მაღალი მაჩვენებელი ღვიძლის წარმოშობისაა და არა ძვლოვანი ქსოვილისა. ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება და ზოგიერთი მედიკამენტი ასევე ზრდის GGT-ს.

გესტაციური დიაბეტის 50 გ-იანი სკრინინგტესტი (Glucose Challenge Test, GCT) არის ორსულობის პერიოდში ჩასატარებელი გამოკვლევა, რომელიც ემსახურება გესტაციური (ორსულობასთან დაკავშირებული) შაქრიანი დიაბეტის გამოვლენას.

გესტაციური დიაბეტი არის სისხლში გლუკოზის (შაქრის) მომატებული დონე, რომელიც პირველად ვლინდება ორსულობის დროს – ჩვეულებრივ, ორსულობის 24-28-ე კვირას. ის ვითარდება იმის გამო, რომ ორსულობის ჰორმონები ამცირებენ ორგანიზმის მგრძნობელობას ინსულინის მიმართ (ინსულინრეზისტენტობა).

50 გ-იანი ტესტი წარმოადგენს ე.წ. „ორსაფეხურიანი“ მიდგომის პირველ, სკრინინგულ საფეხურს. პაციენტი სვამს 50 გ გლუკოზის შემცველ ხსნარს, ხოლო 1 საათის შემდეგ ხდება სისხლში გლუკოზის დონის გაზომვა.

ეს ტესტი არ არის დიაგნოსტიკური – ის მხოლოდ ავლენს გესტაციური დიაბეტის გაზრდილ ალბათობას. თუ შედეგი მაღალია, ინიშნება დამადასტურებელი 100 გ-იანი (ან 75 გ-იანი) ტესტი.

გესტაციური დიაბეტის 100 გ-იანი ტესტი (3-საათიანი ორალური გლუკოზტოლერანტული ტესტი, OGTT) არის ორსულობის პერიოდში ჩასატარებელი დიაგნოსტიკური გამოკვლევა, რომელიც ადასტურებს ან გამორიცხავს გესტაციური (ორსულობასთან დაკავშირებული) შაქრიანი დიაბეტის დიაგნოზს.

გესტაციური დიაბეტი არის სისხლში გლუკოზის (შაქრის) მომატებული დონე, რომელიც პირველად ვლინდება ორსულობის დროს. ის ვითარდება ორსულობის ჰორმონების მიერ გამოწვეული ინსულინრეზისტენტობის ფონზე.

100 გ-იანი ტესტი წარმოადგენს ე.წ. „ორსაფეხურიანი“ მიდგომის მეორე, დამადასტურებელ საფეხურს. ის ტარდება მაშინ, როდესაც წინასწარი 50 გ-იანი სკრინინგტესტის შედეგი მაღალია.

ტესტი ტარდება უზმოდ. ჯერ აიღება უზმო სისხლის ნიმუში, შემდეგ პაციენტი სვამს 100 გ გლუკოზის შემცველ ხსნარს, ხოლო სისხლში გლუკოზის დონე იზომება 1, 2 და 3 საათის შემდეგ.

გესტაციური დიაბეტის დიაგნოზი დასტურდება მაშინ, როდესაც ოთხი გაზომვიდან ორი ან მეტი მაჩვენებელი აღემატება დადგენილ ზღვარს.

გლიკირებული ჰემოგლობინი (HbA1c) არის ადამიანის ჰემოგლობინის (Hb) მცირე კომპონენტი, რომელიც წარმოიქმნება არაფერმენტულად, გლუკოზის კონდენსაციით ჰემოგლობინ A-ს ბეტა-ჯაჭვებთან.

გლიკირებული (გლიკოზირებული) ჰემოგლობინის (HbA1c) დონე ასახავს გლუკოზის საშუალო კონცენტრაციას წინა პერიოდის განმავლობაში (დაახლოებით 8-12 კვირა, ინდივიდიდან გამომდინარე) და გაცილებით უკეთეს მაჩვენებელს იძლევა გლიკემიური კონტროლის ხანგრძლივი პერიოდის შესახებ, ვიდრე სისხლსა და შარდში გლუკოზის განსაზღვრა. დიაბეტით დაავადებულ პაციენტებს, რომლებსაც სისხლში გლუკოზის ძალიან მაღალი კონცენტრაცია აქვთ, 2-3-ჯერ მეტი HbA1c აღენიშნებათ, ვიდრე ჯანმრთელ ადამიანებს.

HbA1c-ის გაზომვას დღეს ფართოდ იყენებენ როგორც დიაბეტის სკრინინგის დროს, ასევე შაქრიანი დიაბეტის შემთხვევაში სისხლში გლუკოზის გრძელვადიანი კონტროლის მიზნით. გლიკირებული ჰემოგლობინი გვაძლევს შესაძლებლობას, შევაფასოთ შაქრიანი დიაბეტის კომპენსირების ხარისხი ბოლო 3 თვის განმავლობაში.

გლობულინი არის სისხლის ცილების ერთ-ერთი ძირითადი ჯგუფი. ალბუმინთან ერთად, გლობულინები შეადგენენ სისხლის შრატის საერთო ცილის უმეტეს ნაწილს.

გლობულინები მრავალფეროვან ფუნქციას ასრულებენ: ისინი მონაწილეობენ ინფექციებთან ბრძოლაში (იმუნოგლობულინები ანუ ანტისხეულები), ნივთიერებების ტრანსპორტირებასა და სისხლის შედედებაში. გლობულინების ნაწილი წარმოიქმნება ღვიძლში, ნაწილი კი – იმუნური სისტემის უჯრედებში.

გლობულინი, როგორც წესი, არ იზომება პირდაპირ – ის გამოითვლება საერთო ცილისა და ალბუმინის სხვაობით (გლობულინი = საერთო ცილა - ალბუმინი). ხშირად ფასდება ალბუმინ-გლობულინის თანაფარდობაც (A/G ratio), რომელიც დამატებით ინფორმაციას იძლევა ცილოვანი ბალანსის შესახებ. გლობულინის შეფასება გამოიყენება ღვიძლისა და თირკმლის ფუნქციის, იმუნური სისტემის მდგომარეობისა და კვებითი სტატუსის შესაფასებლად.

გლუკოზა შარდში არის შარდით გამოყოფილი შაქრის (გლუკოზის) რაოდენობის მაჩვენებელი. ნორმაში თირკმელები სისხლიდან გაფილტრულ მთელ გლუკოზას უკან აბრუნებენ (რეაბსორბირებენ) სისხლში, ამიტომ შარდში გლუკოზა თითქმის არ ვლინდება.

გლუკოზა შარდში მაშინ ჩნდება, როდესაც სისხლში მისი დონე იმდენად მაღალია, რომ აღემატება თირკმლის ე.წ. „ზღურბლს“ (დაახლოებით 180 მგ/დლ), ან როდესაც თირკმლის მილაკების მიერ გლუკოზის უკან შეწოვა დარღვეულია. შარდში გლუკოზის გამოვლენას ეწოდება გლუკოზურია (გლიკოზურია).

24-საათიან შარდში გლუკოზის გაზომვა საშუალებას იძლევა ზუსტად შეფასდეს დღის განმავლობაში შარდით გამოყოფილი გლუკოზის საერთო რაოდენობა. კვლევა ხშირად გამოიყენება შაქრიანი დიაბეტის კონტროლის შესაფასებლად ან თირკმლის მილაკების ფუნქციის დარღვევის გამოსავლენად. დღევანდელ პრაქტიკაში შარდის გლუკოზა არ ცვლის სისხლში გლუკოზის ან გლიკირებული ჰემოგლობინის (HbA1c) კვლევას, თუმცა რჩება სასარგებლო დამხმარე მაჩვენებლად.

გლუკოზა მონოსაქარიდია და ორგანიზმში ენერგიის გამომუშავების ძირითადი წყაროა. რთული ნახშირწყლები საბოლოოდ საჭმლის მომნელებელ სისტემაში იშლება გლუკოზად და სხვა მონოსაქარიდებად, როგორიცაა, ფრუქტოზა ან გალაქტოზა. გლუკოზას იწოვს წვრილ ნაწლავი. აღსანიშნავია, რომ ნაწლავის უჯრედების მიერ გლუკოზის შეწოვისთვის ინსულინი არ არის საჭირო. გლუკოზა არის უჯრედული ენერგიის ძირითადი წყარო. კვებით მიღებული გლუკოზა გარდაიქმნება გლიკოგენად, რომელიც მარაგის სახით ინახება ღვიძლსა და ცხიმოვან ქსოვილში. სისხლში გლუკოზის კონცენტრაცია კონტროლდება სხვადასხვა ჰორმონით, რომელთაგან ყველაზე მნიშვნელოვანია ინსულინი. ინსულინის გადაჭარბებული წარმოება ან ჭარბი მიღება იწვევს სისხლში გლუკოზის დაქვეითებას. ნახშირწყლების მეტაბოლიზმთან დაკავშირებული ყველაზე გავრცელებული დაავადებაა შაქრიანი დიაბეტი, რომელიც ხასიათდება სისხლში აქტიური ინსულინის არასაკმარისი რაოდენობით ან მის მიმართ რეზისტენტობის განვითარებით, რის გამოც სისხლში იზრდება გლუკოზის დონე.

გლუკოზა (Glucose) მონოსაქარიდია და ორგანიზმში ენერგიის გამომუშავების ძირითადი წყაროა. რთული ნახშირწყლები საბოლოოდ საჭმლის მომნელებელ სისტემაში იშლება გლუკოზად და სხვა მონოსაქარიდებად, როგორიცაა, ფრუქტოზა ან გალაქტოზა. გლუკოზას იწოვს წვრილ ნაწლავი. აღსანიშნავია, რომ ნაწლავის უჯრედების მიერ გლუკოზის შეწოვისთვის ინსულინი არ არის საჭირო. გლუკოზა არის უჯრედული ენერგიის ძირითადი წყარო. კვებით მიღებული გლუკოზა გარდაიქმნება გლიკოგენად, რომელიც მარაგის სახით ინახება ღვიძლსა და ცხიმოვან ქსოვილში. სისხლში გლუკოზის კონცენტრაცია კონტროლდება სხვადასხვა ჰორმონით, რომელთაგან ყველაზე მნიშვნელოვანია ინსულინი. ინსულინის გადაჭარბებული წარმოება ან ჭარბი მიღება იწვევს სისხლში გლუკოზის დაქვეითებას. ნახშირწყლების მეტაბოლიზმთან დაკავშირებული ყველაზე გავრცელებული დაავადებაა შაქრიანი დიაბეტი, რომელიც ხასიათდება სისხლში აქტიური ინსულინის არასაკმარისი რაოდენობით ან მის მიმართ რეზისტენტობის განვითარებით, რის გამოც სისხლში იზრდება გლუკოზის დონე.

გლუკოზის ტოლერანტობის ტესტი 75 გ-იანი დატვირთვით (Oral Glucose Tolerance Test, OGTT 75 g) არის დინამიკური კვლევა, რომელიც აფასებს ორგანიზმის უნარს, გლუკოზის შემცველი დატვირთვის შემდეგ დაარეგულიროს სისხლში გლუკოზის დონე. ტესტი იძლევა ინფორმაციას ინსულინის სეკრეციისა და ქსოვილებში ინსულინისადმი მგრძნობელობის შესახებ.

ტესტი მოიცავს უზმოდ გლუკოზის საწყისი დონის გაზომვას, შემდეგ პაციენტს ეძლევა 75 გრამი გლუკოზის წყალხსნარი დასალევად და სისხლი იღება განმეორებით, ჩვეულებრივ - 2 საათის შემდეგ (ზოგ პროტოკოლში ასევე 1 საათის შემდეგ). ორსულობის დროს (გესტაციური დიაბეტის სკრინინგისთვის) გამოიყენება სამპუნქტიანი სქემა (0, 1, 2 საათი).

შედეგების ინტერპრეტაცია ეფუძნება ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციისა (WHO) და დიაბეტის ამერიკული ასოციაციის (ADA) კრიტერიუმებს. ტესტი არის „ოქროს სტანდარტი“ დიაბეტის, პრედიაბეტის (გლუკოზის ტოლერანტობის დარღვევა, IGT) და გესტაციური დიაბეტის დიაგნოსტიკისთვის, განსაკუთრებით ისეთ შემთხვევებში, როცა უზმოდ გლუკოზის ან HbA1c-ის შედეგი არ არის საკმარისად ინფორმაციული.

OGTT გამოიყენება იმ შემთხვევებში, როცა საჭიროა გლუკოზის მეტაბოლიზმის უფრო ღრმა შეფასება, ვიდრე ამას ერთჯერადი უზმოდ გლუკოზის ანალიზი იძლევა - მათ შორის პრედიაბეტისა და გესტაციური დიაბეტის გამოვლენისთვის.

დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების ქოლესტერინი (LDL-CHOL, Low-Density Lipoprotein Cholesterol) წარმოადგენს ქოლესტერინის ერთ-ერთ ძირითად ფრაქციას სისხლში და ცნობილია, როგორც ცუდი ქოლესტერინი. ქოლესტერინი ცხიმოვანი ნივთიერებაა, რომელიც აუცილებელია უჯრედული მემბრანების, ჰორმონების (განსაკუთრებით სასქესო ჰორმონების და კორტიკოსტეროიდების), D ვიტამინისა და ნაღვლის მჟავების სინთეზისთვის.

LDL ცილოვანი ნაწილაკია, რომელიც სისხლის ნაკადით ახორციელებს ქოლესტერინის ტრანსპორტირებას ღვიძლიდან პერიფერიული ქსოვილებისკენ. ჭარბი LDL-ქოლესტერინი ხანგრძლივი დროით სისხლში დაგროვების შემთხვევაში დეპონირდება არტერიების კედლებში, წარმოქმნის ათეროსკლეროზულ ფოლაქებს, რაც იწვევს არტერიების შევიწროებას (სტენოზი) და ზრდის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, გულის იშემიური დაავადების, მიოკარდიუმის ინფარქტისა და ინსულტის რისკს.

LDL-ქოლესტერინი არის გულ-სისხლძარღვთა რისკის შეფასების მთავარი მაჩვენებელი საერთაშორისო კარდიოლოგიური რეკომენდაციების მიხედვით. ლიპიდური პროფილის ფარგლებში ხორციელდება მისი განსაზღვრა საერთო ქოლესტერინთან, HDL-ქოლესტერინთან, VLDL-ქოლესტერინთან და ტრიგლიცერიდებთან ერთად.

ელექტროლიტები არის მინერალური ნივთიერებები (ნატრიუმი, კალიუმი, ქლორი, კალციუმი და სხვა), რომლებიც სითხეში გახსნისას იძენენ ელექტრულ მუხტს. ისინი აუცილებელია ორგანიზმის სითხეთა ბალანსის, ნერვული და კუნთოვანი მუშაობის, არტერიული წნევისა და მჟავა-ტუტოვანი წონასწორობის შესანარჩუნებლად. თირკმელები წარმოადგენს ელექტროლიტების ბალანსის მთავარ მარეგულირებელ ორგანოს. სისხლში ელექტროლიტები თავისუფლად იფილტრება თირკმლის გლომერულში, შემდეგ კი მათი დიდი ნაწილი უკან შეიწოვება სისხლში. ჭარბი ელექტროლიტები არ შეიწოვება და გამოიყოფა შარდთან ერთად. შარდში ელექტროლიტების კონცენტრაცია გვიჩვენებს, როგორ ართმევს თავს თირკმელი მათ გამოყოფას. ეს მაჩვენებელი დამოკიდებულია კვების რაციონზე, ჰიდრატაციის დონესა და მიღებულ მედიკამენტებზე. შარდის ელექტროლიტების კვლევა ჩვეულებრივ ტარდება სისხლის ელექტროლიტების კვლევის შემდეგ – სისხლში მათი დაბალი ან მაღალი დონის მიზეზის დასადგენად.

ელექტროლიტები არის მინერალური ნივთიერებები (ნატრიუმი, კალიუმი, ქლორი, კალციუმი და სხვა), რომლებიც სითხეში გახსნისას იძენენ ელექტრულ მუხტს. ისინი აუცილებელია ორგანიზმის სითხეთა ბალანსის, ნერვული და კუნთოვანი მუშაობის, არტერიული წნევისა და მჟავა-ტუტოვანი წონასწორობის შესანარჩუნებლად. თირკმელები წარმოადგენს ელექტროლიტების ბალანსის მთავარ მარეგულირებელ ორგანოს. სისხლში ელექტროლიტები თავისუფლად იფილტრება თირკმლის გლომერულში, შემდეგ კი მათი დიდი ნაწილი უკან შეიწოვება სისხლში. ჭარბი ელექტროლიტები არ შეიწოვება და გამოიყოფა შარდთან ერთად. შარდში ელექტროლიტების კონცენტრაცია გვიჩვენებს, როგორ ართმევს თავს თირკმელი მათ გამოყოფას. ეს მაჩვენებელი დამოკიდებულია კვების რაციონზე, ჰიდრატაციის დონესა და მიღებულ მედიკამენტებზე. შარდის ელექტროლიტების კვლევა ჩვეულებრივ ტარდება სისხლის ელექტროლიტების კვლევის შემდეგ – სისხლში მათი დაბალი ან მაღალი დონის მიზეზის დასადგენად.

თუთია (Zinc) აუცილებელი მიკროელემენტია, რომელსაც ორგანიზმი ყოველდღიურად საჭიროებს. იგი წარმოადგენს კრიტიკულ კოფაქტორს ისეთ ფერმენტებში, როგორებიცაა კარბოანჰიდრაზა, ალკალფოსფატაზა, RNA-სა და DNA-ის პოლიმერაზები, ალკოჰოლდეჰიდროგენაზა და მრავალი სხვა ფიზიოლოგიურად მნიშვნელოვანი პროტეინი. პეპტიდაზები, კინაზები და ფოსფორილაზები განსაკუთრებით მგრძნობიარენი არიან თუთიის დეფიციტის მიმართ. ის მონაწილეობს სხვადასხვა ფერმეტულ რეაქციაში და პირდაპირ გავლენას ახდენს იმუნურ, ჰორმონალურ, რეპროდუქციულ და კანის ჯანმრთელობაზე. თუთია ასევე მნიშვნელოვანი ელემენტია ჭრილობების შეხორცებისთვის.

თუთიის დეფიციტი არის მდგომარეობა, რომლის დროსაც თქვენს ორგანიზმში არ არის საკმარისი რაოდენობის თუთია. თუთიის დეფიციტი ძირითადად ვითარდება მაშინ, როდესაც არ იღებთ თუთიით მდიდარ საკვებს, გართულებულია მისი შეწოვა (მაგ. ჭარბი სპილენძი ან რკინა ხელს უშლის შეწოვას) ან ორგანიზმის მიერ თუთიის ჭარბი რაოდენობით დაკარგვა (მაგალითად ღია ჭრილობების დროს). სიმპტომები შეიძლება მოიცავდეს დიარეს, თმის ცვენას, ფრჩხილების ცვლილებებს და კანის გამონაყარს ან დაზიანებებს.

იმუნოგლობულინი A (IgA) არის ერთ-ერთი ძირითადი ანტისხეული, რომელსაც გამოიმუშავებს იმუნური სისტემა (B-ლიმფოციტები და პლაზმური უჯრედები). იგი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სხეულის თავდაცვაში - განსაკუთრებით - ლორწოვანი გარსების დონეზე.

IgA უპირატესად გვხვდება სხეულის სითხეებსა და ლორწოვან გარსებში - სასუნთქ და კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში, ნერწყვში, ცრემლში, დედის რძესა და უროგენიტალურ სისტემაში. იქ იგი წარმოადგენს ადგილობრივი დაცვის პირველ ხაზს - აკავებს და ანეიტრალებს ბაქტერიებს, ვირუსებს, ტოქსინებსა და სხვა პათოგენებს მათ მიერ ორგანიზმში შეჭრამდე. IgA შეადგენს ნორმალური სისხლის შრატის იმუნოგლობულინების დაახლოებით 15%-ს, მაშინ როდესაც IgG შეადგენს 80%-ს და IgM - 5%-ს.

IgA არსებობს ორ ძირითად ფორმაში:

• სეკრეტორული IgA - ლორწოვან გარსებში და სითხეებში მდებარე დიმერული ფორმა;

• შრატისეული IgA - სისხლში მოცირკულირე მონომერული ფორმა.

IgA-ს რაოდენობრივი განსაზღვრა სისხლში არის ლაბორატორიული კვლევა, რომელიც ეხმარება ექიმს იმუნური სისტემის ფუნქციური მდგომარეობის შეფასებაში - განსაკუთრებით - იმუნოდეფიციტური და აუტოიმუნური დაავადებების დიაგნოსტიკაში. ერთ-ერთი ხშირი იმუნოდეფიციტი, სელექციური IgA-ს დეფიციტი, გვხვდება 700 ადამიანიდან ერთში (1:700 სიხშირით).

იმუნოგლობულინი G (IgG) არის სისხლში ყველაზე ხშირად წარმოდგენილი ანტისხეული; ის შეადგენს სისხლის შრატის იმუნოგლობულინების 70-80%-ს. IgG სინთეზდება B-ლიმფოციტების დიფერენცირებით წარმოქმნილი პლაზმური უჯრედების მიერ ინფექციის ან ვაქცინაციის შემდეგ.

IgG წარმოადგენს ე.წ. „გვიანი“ ან „მეხსიერების“ ანტისხეულს; მისი დონე იზრდება ინფექციის გადატანიდან 2-3 კვირის შემდეგ და რჩება სისხლში ხანგრძლივად, ხშირად მთელი ცხოვრების მანძილზე. სწორედ IgG უზრუნველყოფს ხანგრძლივ იმუნურ დაცვას მრავალი ბაქტერიული, ვირუსული და ტოქსიური ნივთიერების მიმართ.

IgG ერთადერთი ანტისხეულია, რომელიც პლაცენტარულ ბარიერს გადის; ის გადადის დედიდან ნაყოფზე და უზრუნველყოფს ახალშობილის პასიურ იმუნურ დაცვას სიცოცხლის პირველი თვეების განმავლობაში.

IgG-ის რაოდენობრივი განსაზღვრა გამოიყენება იმუნური სისტემის სტატუსის შესაფასებლად, ქრონიკული ინფექციების, აუტოიმუნური დაავადებებისა და ჰემატოლოგიური დარღვევების დიაგნოსტიკისთვის.

IgG-ის დონის ცვლილება შესაძლოა მიუთითებდეს როგორც იმუნოდეფიციტურ მდგომარეობაზე, ისე ქრონიკულ ანთებაზე ან მონოკლონური გამაპათიის მქონე დაავადებაზე.

კალციუმი არის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მინერალი ორგანიზმში. მისი ყველაზე დიდი რაოდენობა გვხვდება ძვლებისა და კბილების შემადგენლობაში, ხოლო დარჩენილი ნაწილი ნაწილდება სხვადასხვა ქსოვილსა და უჯრედულ სითხეს შორის, სადაც იგი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მრავალ პროცესში, როგორებიცაა: კოაგულაცია, ნერვ-კუნთოვანი იმპულსების გადაცემა, ჩონჩხისა და გულის კუნთების აგზნებადობა, ფერმენტების გააქტიურება, უჯრედების მთლიანობისა და გამტარიანობის შენარჩუნება.

კალციუმი არის ორგანიზმის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მინერალი, რომელიც აუცილებელია ძვლებისა და კბილების სიმტკიცის შესანარჩუნებლად, კუნთების შეკუმშვის, ნერვული იმპულსების გადაცემისა და სისხლის შედედებისთვის.

ორგანიზმი კალციუმის დონეს მკაცრად არეგულირებს. კალციუმის ჭარბი რაოდენობა თირკმელების მეშვეობით გამოიყოფა შარდთან ერთად. შარდში კალციუმის რაოდენობის გაზომვა გვიჩვენებს, თუ რამდენ კალციუმს კარგავს ორგანიზმი და ასახავს კალციუმის ცვლის (მეტაბოლიზმის) მდგომარეობას.

შარდში კალციუმის გამოყოფის შეფასება მნიშვნელოვანია თირკმლის კენჭოვანი დაავადების მიზეზების დადგენისთვის, ძვლის ცვლის დარღვევებისა და კალციუმის მეტაბოლიზმის პათოლოგიების დიაგნოსტიკისთვის. კვლევა შესაძლებელია ჩატარდეს როგორც ერთჯერად, ისე 24-საათიან შარდის ნიმუშში; 24-საათიანი შეგროვება ითვლება ყველაზე ზუსტ მეთოდად, რადგან გამორიცხავს დღის განმავლობაში მაჩვენებლის რყევებს.

კომპლემენტი C3 (Complement Component 3) არის ერთ-ერთი ბირთვული ცილა კომპლემენტის სისტემაში - დაახლოებით 60 ცილისგან შემდგარ ბუნებრივი (თანდაყოლილი) იმუნური თავდაცვის კასკადში. კომპლემენტის სისტემა მონაწილეობს ინფექციური აგენტების (ბაქტერიების, ვირუსების, სოკოების) განადგურებაში, აპოპტოზური უჯრედებისა და იმუნური კომპლექსების ორგანიზმიდან ელიმინაციაში და ანთებითი პასუხის რეგულირებაში.

C3 აქტიურდება სამივე ძირითადი გზით - კლასიკური (ანტისხეულდამოკიდებული), ალტერნატიული და ლექტინური გზებით - და მისი გახლეჩა (C3a და C3b ფრაგმენტებად) იწვევს მთელი კასკადის გააქტიურებას. C3 უმთავრესია ოპსონიზაციისთვის (პათოგენების „მონიშვნა“ იმუნური უჯრედებისთვის), ქემოტაქსისთვის (ლეიკოციტების მოზიდვა ანთების კერაში) და მემბრანის შემტევი კომპლექსის (Membrane Attack Complex) ფორმირებისთვის, რომელიც ანადგურებს უცხო უჯრედებს.

C3-ის რაოდენობრივი განსაზღვრა სისხლის შრატში გამოიყენება, ძირითადად, აუტოიმუნური დაავადებების (განსაკუთრებით სისტემური წითელი მგლურას, SLE) აქტივობის შესაფასებლად, თირკმლის გლომერულური დაავადებების დიფერენციალური დიაგნოსტიკისთვის და განმეორებითი ბაქტერიული ინფექციების მქონე პაციენტებში კომპლემენტის თანდაყოლილი დეფიციტის გამოსავლენად.

C3 და C4 ხშირად განისაზღვრება ერთად, რადგან მათი ერთობლივი ცვლილებების სქემა საშუალებას იძლევა განვსაზღვროთ, კომპლემენტის რომელი გზაა გააქტიურებული.

ბილირუბინი არის მოყვითალო-ნარინჯისფერი პიგმენტი, რომელიც წარმოიქმნება ერითროციტების (სისხლის წითელი უჯრედების) ბუნებრივი დაშლის შედეგად. იგი ღვიძლში გადამუშავდება და გამოიყოფა ნაღველთან ერთად. სისხლში ბილირუბინი არსებობს ორი ძირითადი ფორმით:

• არაკონიუგირებული (ინდირექტული, არაპირდაპირი) ბილირუბინი - ეს არის ერითროციტების დაშლის პროდუქტი, რომელიც ჯერ არ არის ღვიძლის მიერ გადამუშავებული. იგი წყალში არ იხსნება და სისხლში გადააქვს ცილა ალბუმინს;

• კონიუგირებული (პირდაპირი, დირექტული, D.BIL) ბილირუბინი - ეს არის ის ფორმა, რომელიც ღვიძლში უკვე გადამუშავდა (გლუკურონის მჟავასთან მიერთდა) და წყალში ხსნადია. სწორედ ეს ფორმა გამოიყოფა ნაღველთან ერთად და ხვდება ნაწლავებში, საიდანაც გამოიყოფა ფეკალურ მასებთან ერთად.

კონიუგირებული ბილირუბინის (D.BIL) განსაზღვრა საშუალებას იძლევა შეფასდეს ღვიძლისა და ნაღვლის გზების ფუნქცია. იგი წარმოადგენს მნიშვნელოვან მაჩვენებელს იმისა, თუ რამდენად ეფექტურად ამუშავებს ღვიძლი ბილირუბინს და გადააქვს ნაღველში. მისი მომატება სისხლში ჩვეულებრივ მიუთითებს ღვიძლის უჯრედების დაზიანებაზე ან ნაღვლის გზების ბლოკადაზე. კონიუგირებული ბილირუბინი ფასდება საერთო და არაკონიუგირებულ ბილირუბინთან ერთად, რათა განისაზღვროს სიყვითლის (იქტერუსის) მიზეზი.

კრეატინინი არის კუნთოვანი ცვლის შედეგად წარმოქმნილი მეტაბოლური პროდუქტი. ჯანმრთელი თირკმელები კრეატინინს სისხლიდან ფილტრავენ და შარდთან ერთად ორგანიზმიდან გამოყოფენ.

ბიოლოგიური სითხე ამ კვლევის კონტექსტში ნიშნავს ორგანიზმის ღრუებში დაგროვილ სითხეს – მაგალითად, პლევრის ღრუს, მუცლის ღრუს (ასციტური), მცირე მენჯის ან სხვა ღრუს სითხეს.

ბიოლოგიურ სითხეში კრეატინინის გაზომვის მთავარი დანიშნულებაა იმის დადგენა, შეიცავს თუ არა ეს სითხე შარდს. როდესაც ღრუში დაგროვილ სითხეში კრეატინინის დონე მნიშვნელოვნად აღემატება სისხლში კრეატინინის დონეს, ეს მიუთითებს, რომ სითხე შარდის წარმოშობისაა (ანუ ადგილი აქვს შარდის გაჟონვას). ეს კვლევა გამოიყენება, მაგალითად, ურინოთორაქსის (პლევრის ღრუში შარდის დაგროვების) ან მუცლის ღრუში შარდის გაჟონვის დიაგნოსტიკისთვის, რაც ხშირად საშარდე გზების ან ბუშტის დაზიანებას უკავშირდება.